SkaðaminnkunarbókinÍ neyð112

10 · Fræðsla

Að skilja vímuefni

Þekking á efnunum, heilanum og sögunni, ásamt tölum um áhrif á samfélagið.

Grein 01 · Grunnurinn

Hvað eru vímuefni?

Hvað vímuefni eru, hvernig þau hafa áhrif á heilann og hvað við vitum um langa notkunarsögu þeirra.

Hvernig getur efni breytt því sem við finnum, hugsum og skynjum? Og hversu lengi hefur fólk sóst eftir þessum áhrifum?

Yfirfarið

Efni sem breyta upplifun okkar

Vímuefni hafa áhrif á starfsemi heilans og geta breytt meðvitund, skynjun, hugsun eða líðan. Orðið er oft notað um ólögleg efni, en áfengi tilheyrir líka þessum hópi. Víðara hugtakið geðvirk efni nær einnig til efna á borð við nikótín. Að efni sé geðvirkt þýðir ekki sjálfkrafa að það valdi fíkn. Heimild: WHO.

Af hverju hafa þau áhrif á heilann?

Taugafrumur senda hver annarri skilaboð með boðefnum. Þau berast yfir örlítið bil milli frumna og bindast viðtökum á næstu frumu. Síðan eru boðin meðal annars stöðvuð með endurupptöku boðefnanna.

  1. Boðefni losnarEin taugafruma sendir skilaboð.
  2. Viðtaki tekur viðBoðefnið breytir virkni næstu frumu.
  3. Boðin endaEndurupptaka hjálpar að afmarka skilaboðin.

Vímuefni geta gripið inn í þessi samskipti. Sum líkja eftir eigin boðefnum líkamans og virkja viðtaka. Önnur auka losun boðefna eða hindra endurupptöku þeirra. Kókaín og amfetamín eru dæmi um efni sem breyta boðefnasamskiptum með þessum hætti.

Áhrifin ráðast af því hvaða kerfi verða fyrir áhrifum. Þau geta birst sem vellíðan, breytt skynjun eða slæving. Heilinn stjórnar líka lífsnauðsynlegri starfsemi: ópíóíðar geta til dæmis bælt öndun.

Dópamín er meira en „hamingjuefni“

Dópamín tengist meðal annars hvötum og því að læra að endurtaka hegðun. Sum efni styrkja þessi boð mikið. Við endurtekna notkun geta heilakerfi aðlagast og þol myndast. Fíkn er því ekki einfaldlega spurning um viljastyrk. Heimild: NIDA · Efni og heilinn.

Hversu lengi höfum við notað vímuefni?

Í þúsundir ára. Fornleifar gefa okkur vísbendingar um ákveðna staði og tímabil, en ekki nákvæma dagsetningu fyrstu notkunar.

Fyrir um 9.000 árum

Gerjaðir drykkir í Kína

Efnagreining á leirkerum frá Jiahu sýndi leifar af gerjuðum drykk úr hrísgrjónum, hunangi og ávöxtum. Hann var framleiddur á sjöunda árþúsundi fyrir okkar tímatal. McGovern o.fl., 2004 · PNAS.

Fyrir um 2.500 árum

Kannabis við athafnir í Pamírfjöllum

Leifar í viðarkerlum úr grafreitnum Jirzankal benda til að kannabis hafi verið hitað eða brennt við útfararathafnir. Rannsóknin styður að sóst hafi verið eftir vímuáhrifum þess. Ren o.fl., 2019 · Science Advances.

Þetta eru dæmi um varðveittar vísbendingar, ekki sönnun þess að notkun hafi byrjað þá. Löng notkunarsaga segir okkur heldur ekki ein og sér að efni sé öruggt.

Viltu skoða ákveðið efni?

Í 01 Efni eru upplýsingar um einstök efni, áhrif þeirra og áhættu.

Grein 02 · Tölur í samhengi

Hversu algengur er áfengisvandi?

Algengi áfengisvanda, áætlaður samfélagskostnaður og skýringar á því hvað rannsóknirnar mæla.

Vandinn snertir bæði einstaklinga og samfélagið. Tölur hjálpa okkur að skilja umfangið þegar við vitum hvað þær mæla.

Yfirfarið

Alþjóðlegt · Birt 2020

8,6%

Áfengisvandi einhvern tímann á ævinni

Í samanlögðum niðurstöðum 29 kannana Alþjóðageðheilbrigðisrannsóknanna höfðu um 9 af hverjum 100 uppfyllt greiningarskilyrði áfengisröskunar einhvern tímann fyrir viðtalið.

Þetta er meðaltal úr þátttökulöndunum; hlutföll voru mjög mismunandi milli landa. Það er hvorki sérstakt mat fyrir Ísland né tala um öll vímuefni.

Heimild: Glantz o.fl. · World Mental Health Surveys

Ísland · Mat fyrir 2021

Rúmlega 100milljarðar króna

Áætlaður samfélagskostnaður áfengis

Embætti landlæknis vísar til kostnaðargreiningar Stellu Einarsdóttur, B.S.-ritgerðar frá 2022, sem mat samfélagskostnað vegna áfengis árið 2021 á rúmlega 100 milljarða króna, auk óáþreifanlegs kostnaðar.

Fjárhæðin er áætlun fyrir 2021 og hefur ekki verið uppreiknuð hér. Hún lýsir samfélagslegum afleiðingum neyslu, ekki eingöngu áfengiskaupum eða útgjöldum ríkisins.

Heimild: Umsögn embættis landlæknis · bls. 3
Hvað segja íslenskar rannsóknir og hvernig lesum við tölurnar?

Íslensk rannsókn: 10,8%

Í rannsókn sem birtist í Læknablaðinu 2009 var ævialgengi geð- og atferlisraskana vegna áfengisnotkunar 10,8%. Hún náði til íbúa höfuðborgarsvæðisins fæddra 1931, 1951 og 1971; 52% þeirra sem náðist í tóku þátt. Þetta er eldri rannsókn á afmörkuðum hópi, ekki ný mæling á allri þjóðinni. Stefánsson og Líndal, 2009.

Ævialgengi er ekki spá um framtíðina

Ævialgengi lýsir því hversu margir höfðu uppfyllt ákveðin greiningarskilyrði fram að rannsókn. Það segir ekki nákvæmlega hversu margir muni þróa með sér vanda síðar. Rannsóknir með ólíka aldurshópa, greiningarskilyrði og aðferðir eru ekki beint samanburðarhæfar.

Hvað felst í samfélagskostnaði?

Mat getur náð til heilbrigðisþjónustu, slysa og skertrar starfsgetu. Þjáning og skert lífsgæði eru dæmi um óáþreifanlegan kostnað sem erfitt er að verðleggja. Kostnaðargreining er því víðari en reikningurinn fyrir áfengið sjálft.

Íslenskt kostnaðarmat hefur gefið ólíkar niðurstöður. Hagfræðistofnun birti 2021 mat upp á um eða yfir 22 milljarða króna á ári, að meðtöldum kaupum á áfengi, og tók fram að kostnaðarliði vantaði og margir væru líklega vanmetnir. Ólíkar forsendur og umfang skipta máli; tölurnar eru ekki einfaldur samanburður milli ára. Hagfræðistofnun, 2021.

Tilvísun í upprunalegu kostnaðargreininguna: Stella Einarsdóttir, 2022 · Skemman. Talan hér að ofan er sótt í umfjöllun embættis landlæknis um greininguna.

Það þarf ekki að bíða eftir að vandinn verði meiri.

Þú getur rætt áhyggjur af eigin neyslu eða neyslu einhvers nákomins. Í 04 Úrræði finnurðu leiðir að ráðgjöf og aðstoð.

Grein 03 · Áfengisneysla í tölum

Hversu mikið áfengi er drukkið á Íslandi?

Árleg þróun áfengisneyslu frá 2000, með töflu úr gögnum Hagstofunnar og skýringum á árunum 2025 og 2026.

Þróunin 2000–2026: árstölur, samanburður og hvað gögnin segja okkur.

Gögn sótt · Nýjasta ár í gagnaröðinni: 2024

Skráð áfengisneysla á Íslandi jókst úr 6,1 lítra af hreinum vínanda á íbúa 15 ára og eldri árið 2000 í 7,6 lítra árið 2024. Það er um fjórðungs aukning samkvæmt birtum, námunduðum tölum Hagstofunnar. Hæsta gildið á tímabilinu var 8,5 lítrar árið 2021.

Tölurnar byggjast á áfengissölu og álagningu áfengisgjalds. Þær sýna áætlað magn áfengis í umferð, fremur en beina mælingu á því sem hver einstaklingur drekkur. Heimild: Hagstofa Íslands.

Ár fyrir ár

Allar tölur miðast við hreinan vínanda, ekki heildarmagn bjórs, víns og sterkra drykkja. Einn lítri af 5% bjór inniheldur til dæmis 0,05 lítra af hreinum vínanda.

Áfengisneysla 2000–2026 · hreinn vínandi
ÁrLítrar á íbúa 15 ára og eldriHeildarmagn, þúsund lítrar
20006.11,324.4
20016.31,385.0
20026.51,444.9
20036.51,458.2
20046.71,523.1
20057.11,624.8
20067.21,721.6
20077.51,852.0
20087.21,819.3
20097.21,830.4
20106.81,708.2
20117.01,729.0
20127.01,735.5
20137.01,748.6
20147.21,825.5
20157.82,022.2
20167.72,015.1
20177.92,140.4
20187.92,201.5
20197.72,174.4
20207.72,206.9
20218.52,475.2
20228.12,417.9
20237.72,388.4
20247.62,407.2
2025Ekki birt í þessari gagnaröð við yfirferð.
2026Árið er ekki liðið; árstala liggur ekki fyrir.

Heimild: Hagstofa Íslands · tafla HEI07202. Vantar gögn merkir ekki að neysla sé engin.

Hvernig á að lesa tölurnar?

Meðaltalið nær líka til fólks sem drekkur ekkert. Fríhafnarkaup og áfengi sem ferðamenn flytja inn eru undanskilin, en ekki er leiðrétt fyrir kaupum erlendra gesta hérlendis.

Aðferð við magnmat breyttist árið 2008 og mannfjöldatölur frá 2011 voru síðar endurskoðaðar. Því geta eldri fréttir sýnt önnur gildi. Skýringar Hagstofunnar.

Grein 04 · Heilsa og stuðningur

🧑‍⚕️ Fráhvarf

Hvað fráhvarf er, algeng einkenni og hvenær það getur verið hættulegt. Ekki hætta skyndilega á áfengi eða slævandi lyfjum við líkamlega ávanabindingu án læknisráðs.

Hvað er fráhvarf?

Fráhvarf er viðbragð líkamans og hugans þegar dregið er úr eða hætt notkun efnis sem líkaminn hefur aðlagast.

Það getur líka komið fram við rétt notuð lyf á lyfseðli. Líkamleg ávanabinding er ekki það sama og fíkn og fráhvarf er ekki merki um skort á viljastyrk.

Algeng einkenni

  • Kvíði, pirringur og löngun í efnið.
  • Svefntruflanir, þreyta eða depurð.
  • Sviti, skjálfti og hjartsláttarónot.
  • Ógleði, uppköst, niðurgangur eða vöðvaverkir.

Einkennin ráðast af efninu, notkuninni og heilsufari. Ekki gera ráð fyrir að ný eða alvarleg einkenni séu „bara fráhvarf“.

Hvaða fráhvarf getur verið hættulegt?

Áfengi

Skyndileg stöðvun eða mikil minnkun eftir reglulega mikla drykkju getur valdið krömpum og alvarlegu ruglástandi. Fáðu læknisráð áður en þú hættir ef þú færð fráhvarfseinkenni eða hefur áður fengið alvarlegt fráhvarf.

Benzódíazepín og svefnlyf

Skyndileg stöðvun benzódíazepína getur valdið krömpum og rugli. Ekki hætta skyndilega eða breyta skömmtum án samráðs við lækni. Það á líka að fá ráð um stöðvun svefnlyfja á borð við Imovane og Stilnoct.

GHB / GBL

Fráhvarf eftir tíða notkun getur versnað hratt og orðið lífshættulegt. Leitaðu læknisaðstoðar strax ef einkenni byrja; ekki reyna að takast á við þetta ein/n heima.

Örvandi efni

Mikil þreyta, breyttur svefn og þunglyndi geta fylgt fráhvarfi. Alvarleg andleg vanlíðan þarf hjálp, jafnvel þótt líkamleg einkenni virðist væg. Hringdu í 112 ef þú ert ekki örugg/ur vegna sjálfsskaðahættu.

Ópíóíðar: vökvatap og minnkað þol

Fráhvarf getur valdið mikilli vanlíðan, uppköstum og niðurgangi. Leitaðu aðstoðar við vökvatap eða ef þú getur ekki haldið niðri vökva. Meðganga eða önnur veikindi kalla á sérstakt læknismat.

Þol minnkar eftir hlé. Ef notkun hefst aftur getur áður notað magn valdið ofskömmtun. Naloxón er neyðarlyf við ofskömmtun ópíóíða, ekki meðferð við fráhvarfi.

Hvert er næsta skref?

Hafðu samband við heilsugæslu eða meðferðarþjónustu. Segðu hvaða efni og lyf þú notar, hve oft og hvenær síðast. Nefndu fyrri krampa eða alvarlegt fráhvarf.

Ekki reyna að meðhöndla fráhvarf með áfengi, lánsfengnum lyfjum eða öðrum efnum. Hér er ekki gefin niðurtröppunaráætlun; hún þarf að miðast við þínar aðstæður.

Finna ráðgjöf og meðferð →